ગુજરાતમાં જમીન સંબંધિત વહીવટ, હક્કો અને મહેસુલ ઉઘરાવવા માટે “ગુજરાત જમીન મહેસુલ અધિનિયમ” (Gujarat Land Revenue Code) એ સૌથી પાયાનો અને મહત્વનો કાયદો છે. આ કાયદાનો ઈતિહાસ ઘણો રસપ્રદ છે અને તે અંગ્રેજ શાસનકાળ સુધી લંબાય છે.
નીચે તેના ઇતિહાસની ટૂંકી અને સરળ સમજૂતી આપવામાં આવી છે:
૧. બ્રિટિશ કાળ અને કાયદાનું મૂળ (૧૮૭૯)
આ કાયદો મૂળભૂત રીતે ગુજરાતનો પોતાનો બનાવેલો નથી, પરંતુ તે મુંબઈ રાજ્ય (Bombay Presidency) વખતનો છે.
- અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન જમીન મહેસુલ ઉઘરાવવા માટે એક ચોક્કસ અને સમાન કાયદાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ.
- આથી, ૧૭ જુલાઈ ૧૮૭૯ ના રોજ બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા “બોમ્બે લેન્ડ રેવન્યુ કોડ, ૧૮૭૯” (Bombay Land Revenue Code, 1879) પસાર કરવામાં આવ્યો.
- તે સમયે ગુજરાત એ મુંબઈ રાજ્યનો જ એક ભાગ હતું, તેથી આ કાયદો ગુજરાતના વિસ્તારોને પણ લાગુ પડતો હતો.
૨. આઝાદી પછીની સ્થિતિ અને દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્ય (૧૯૪૭ – ૧૯૬૦)
- ૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયું અને ત્યારબાદ ૧૯૫૬માં જ્યારે ભાષાના આધારે રાજ્યોની પુનઃરચના થઈ, ત્યારે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર બંને ‘દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્ય’ (Bombay State) નો ભાગ હતા.
- આ ગાળા દરમિયાન પણ જમીન વહીવટ માટે ૧૮૭૯નો આ ‘બોમ્બે લેન્ડ રેવન્યુ કોડ’ જ અમલમાં રહ્યો.
૩. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના અને સ્વીકાર (૧૯૬૦)
- ૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ મુંબઈ રાજ્યમાંથી ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર એમ બે અલગ રાજ્યો બન્યા.
- ગુજરાત સરકારે વહીવટી સરળતા માટે મુંબઈ રાજ્યના ઘણા કાયદાઓનો સ્વીકાર કર્યો. તે અંતર્ગત “ગુજરાત એડેપ્ટેશન ઓફ લોઝ ઓર્ડર, ૧૯૬૦” હેઠળ આ કાયદો થોડા ફેરફારો સાથે ગુજરાતમાં પણ અપનાવી લેવામાં આવ્યો.
- શરૂઆતમાં તેને ‘બોમ્બે લેન્ડ રેવન્યુ કોડ (ગુજરાત એડેપ્ટેશન) ૧૮૭૯’ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો.
૪. નામકરણમાં આધુનિક ફેરફાર (૨૦૧૧)
વર્ષો સુધી આ કાયદાના નામમાં ‘બોમ્બે’ શબ્દ જોડાયેલો રહ્યો. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૧ માં ગુજરાત સરકાર દ્વારા એક મહત્વનો સુધારો કરવામાં આવ્યો:
- કાયદાના નામમાંથી ‘બોમ્બે’ શબ્દ હટાવીને સત્તાવાર રીતે “ગુજરાત જમીન મહેસુલ અધિનિયમ, ૧૮૭૯” કરવામાં આવ્યું.
કાયદાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો:
આ કાયદો બનાવવાનો મુખ્ય હેતુ જમીન પર સરકારની સત્તા નક્કી કરવી, જમીન મહેસુલ (ટેક્સ) ઉઘરાવવાની પદ્ધતિ નક્કી કરવી, જમીન દફતર (લેન્ડ રેકોર્ડ્સ જેમ કે ૭/૧૨, ૮-અ) ની જાળવણી કરવી અને મહેસુલી અધિકારીઓ (કલેક્ટર, મામલતદાર, તલાટી) ની સત્તા અને ફરજો નક્કી કરવાનો છે.
સમય અંતરે આ કાયદામાં ગુજરાત સરકાર દ્વારા ખેડૂતો અને જમીન માલિકોના હિતમાં ઘણા સુધારા વધારા કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તેનો મૂળ ઢાંચો આજે પણ ૧૮૭૯ ના કાયદા પર જ આધારિત છે.